Scopus jurnallarida nashr qilish bo‘yicha yordam

Scopus – 29 mingdan ortiq yuqori sifatli, taqrizdan o‘tadigan ilmiy nashrlarni indekslaydigan global naukometrik ma’lumotlar bazasi. Scopus jurnallari ro‘yxati nashriyotlar tomonidan ilmiy kontent sifati, uni tanlab olish usullari, naukometrik ko‘rsatkichlar hamda nashr etish etikasi talablarining aniq belgilangan ro‘yxatiga rioya qilinishi asosida shakllantiriladi.

Jurnallardan tashqari, ushbu naukometrik ma’lumotlar bazasida konferensiya materiallari, kitoblar, tahririy qaydlar va boshqa ko‘plab materiallar ham indekslanadi. Scopus’da nashr tadqiqotchilarga ko‘plab ilmiy maqsadlarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lib, ularga, xususan, quyidagilar kiradi:

• Ilmiy darajalar va ilmiy unvonlarni olish
• Ilmiy jurnalning rецензenti yoki muharriri sifatida ishtirok etish
• Moliyalashtirish, grant qo‘llab-quvvatlovi hamda nufuzli tadqiqot tanlovlarida ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lish
• Ilmiy muassasalarning nufuzi va reytingini, shuningdek olimning shaxsiy imijini oshirish

Scopus qanday ishlaydi?

Scopus ham tegishli bo‘lgan Elsevier kompananyasi mutaxassislari tashkilot reytingini saqlab turish va ilmiy tadqiqotlarning umumiy darajasini oshirish uchun kompleks ishlarni amalga oshiradilar. Naukometrik ma’lumotlar bazasining faoliyati asosan nashrlar bilan hamkorlikka yo‘naltirilgan, biroq ilmiy jurnallarni tekshirish avtomatik ravishda u yerda indekslanadigan ilmiy kontentni ham tekshirishni anglatadi. Shuni inobatga olgan holda, Scopus ilmiy jurnallari bilan ishlashda bir nechta muhim jihatlarni ko‘rib chiqish zarur.

Buning uchun nashriyot quyidagi bosqichlardan o‘tishi kerak:

• Jurnalni Scopus’ga topshirish. Ilmiy nashr vakillari (bosh muharrir, tahrir hay’ati a’zosi va boshqalar) jurnalni bazaga kiritish jarayonini boshlaydilar, zarur hujjatlar paketini shakllantiradilar va mustaqil Kontent tanlash bo‘yicha Konsultativ kengash (CSAB)ga ko‘rib chiqish uchun so‘rov yuboradilar.
• Nashrni tekshirish. Scopus ma’lumotlar bazasi mutaxassislari jurnalning kiritish uchun minimal mezonlarga mosligini tekshiradilar.
• Aniqlashtirish. Ushbu bosqichda qo‘shimchalar kiritiladi va tuzatishlar amalga oshiriladi.
• Qayta ko‘rib chiqish va qaror. Ushbu bosqichdan muvaffaqiyatli o‘tish CSAB komissiyasi tekshiruvi natijasiga bog‘liq.
• Kommunikatsiya. Nashriyotga ilmiy jurnalni Scopus’ga qabul qilish bo‘yicha qaror haqida xabar beriladi.

Nazariy jihatdan bu jarayon unchalik murakkab ko‘rinmaydi, biroq amaliyotda hammasi butunlay boshqacha.

Har yili minglab yangi nashrlar Scopus’ga kiritilish uchun ariza topshiradi, ammo ularning atigi 33% qat’iy texnik mezonlarga mos keladi. Va shu taxminan 1200 ta nashrning faqat 50%i mustaqil Kontent tanlash bo‘yicha Konsultativ kengash tomonidan ko‘rib chiqilgandan so‘ng qabul qilinadi.

Scopus’dagi iqtiboslar (citations) ham ilmiy nashrlar, ham alohida mualliflar darajasida eng muhim metrikalardan biridir. Scopus’da iqtiboslar u yoki bu darajada jurnallarning quyidagi naukometrik ko‘rsatkichlarini hisoblashga ta’sir qiladi:

• SNIP – maqola iqtiboslari sonining Scopus’dagi tegishli fan sohasidagi o‘rtacha iqtibos ko‘rsatkichiga nisbati
• SJR – jurnallarning nufuzi va Scopus’dagi iqtiboslarini aks ettiruvchi ko‘rsatkich
• CireScore – Scopus’dagi iqtiboslar sonining so‘nggi 4 yil ichidagi maqolalar soniga nisbati

Scopus yuqori sifat standartlarini saqlab qolish uchun indekslanadigan barcha jurnallarni doimiy ravishda monitoring qiladi. Bu jarayonda Radar avtomatlashtirilgan tizimi muhim rol o‘ynaydi — bu Elsevier tomonidan ishlab chiqilgan maxsus algoritm bo‘lib, u o‘nlab metrik ko‘rsatkichlarni tahlil qiladi.

Odatda chiqarib tashlashning asosiy sabablari quyidagilar bo‘ladi:

• Metrics and benchmarks – o‘z-o‘zini iqtiboslash darajasi tahlili, CireScore va Scopus iqtiboslash koeffitsientining mos kelmasligi.
• Publication concerns – nosof (vijdonsiz) nashriyot xulq-atvori.
• Radar – jurnalning nashriyot xulq-atvoridagi keskin o‘zgarish (xizmat tomonidan avtomatik tekshiruv asosida).
• Continuous curation – mutaxassislar «nazoratida» bo‘lgan Scopus jurnali chiqarib tashlanishi.

Biroq yaqinda Scopus rasmiy ro‘yxatlarda ko‘rsatiladigan jurnallarni chiqarib tashlash sabablarini biroz o‘zgartirdi va umumlashtirdi. Avval faol qo‘llangan Publication Concerns, Outlier behaviour yoki Radar kabi batafsil belgilashlar o‘rniga, yangi chiqarib tashlashlarning aksariyati endi Discontinuation (qamrovni to‘xtatish) va Journal change policy (jurnal siyosatining o‘zgarishi) sifatida belgilanadi.

Bunday tekshiruvlar va chiqarib tashlashlar tufayli Scopus ilmiy jurnallarning ishonchliligi va sifatining yuqori darajasini saqlab qoladi.

Scopus’da iqtiboslar va h-index: muallifning asosiy naukometrik ko‘rsatkichlari

Yuqorida tilga olingan Scopus jurnallari profillaridan tashqari, ushbu ma’lumotlar bazasida mualliflar profillari ham mavjud. Ular uchun ham naukometrik ko‘rsatkichlar hisoblab chiqiladi.

Asosiylari:

• Scopus’da iqtiboslar – Scopus bazasi doirasida boshqa tadqiqotchilar tomonidan muallif ishlariga berilgan havolalarning umumiy soni.
• Scopus’da h-index – Scopus’da chop etilgan ishlar soni bilan ushbu ma’lumotlar bazasi doirasidagi iqtiboslar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik.

O‘zbekiston jurnallari Scopus bazasida

Scopus ma’lumotlar bazasida turli metrikalarga ega O‘zbekistonning ko‘plab ilmiy jurnallari mavjud. Ular quyidagi nashriyotlar tomonidan taqdim etilgan: Walter de Gruyter, Sciendo, Polish Academy of Science, Elsevier, Via Medica va boshqalar.

Scopus va «Web of Science» jurnallari ro‘yxati

Scopus yoki «Web of Science»?

Ilmiy nashrlar soniga qo‘yiladigan me’yoriy talablar ko‘pincha ushbu ma’lumotlar bazalarini o‘zaro taqqoslaydi. Ularda ko‘plab o‘xshash jihatlar bor, biroq sezilarli farqlar ham mavjud. Masalan, «Web of Science»da iqtiboslar qamrovi chuqurroq, Scopus esa «yoshroq» nashrlarga yo‘naltirilgan. Shuningdek, bu bazalarda ilmiy metrikalar, tuzilma va o‘z siyosatini amalga oshirish usullari turlicha.